Playlista: Wynaleźć naród – mity, granice, tożsamości

Państwa narodowe, również te, które dziś z dumą wyznają filozofię prawa człowieka i obywatela, oparte są na wcześniejszych czystkach etnicznych, rzeziach - które budowały narodową tożsamość czy zbrodniach, często o charakterze ludobójczym. Co to jest kapitał moralny i dlaczego dążenie do jego zachowania i powiększania stanowi podstawę polityki historycznej każdego kraju. Jak można stracić status bohatera, czy ofiary i stać się sprawcą wydarzeń w historii. I jak w tym wszystkim zachować zdrowy rozsądek, który pozwoli żyć w pokoju i akceptacji wzajemnego prawa do rozumienia historii.

Dziś rozmawiamy o Kresach i o tym, kim byli ich mieszkańcy. Zmierzymy się z kilkoma najbardziej żywotnymi mitami dotyczącymi Kresów Wschodnich. Jeden głosi, że była to arkadia, kraj mlekiem i miodem płynący, wielokulturowy raj zarządzany przez oświeconych polskich panów. Drugi, że na terenach dzisiejszej Ukrainy, Białorusi i Litwy Polska dokonywała okrutnej kolonizacji, prześladując lokalnych mieszkańców. Ani pierwsza, ani druga wersja nie odpowiadają rzeczywistości. A jaka jest prawda?

Nazywany jest poetą ruchu oporu, rzecznikiem sprawy palestyńskiej, a wychował się, dorastał i tworzył pierwsze dzieła w Izraelu. Mahmud Darwisz to poeta, którego dzieło wybrzmiewa szczególnie mocno w czasie ostatniej krwawej odsłony konfliktu izraelsko-palestyńskiego.

To słowo w ostatnich miesiącach wywołuje mnóstwo emocji, zwykle skrajnych, a przeciwnicy tego co to słowo oznacza traktują je jak klucz do wyjaśnienia zła, którego dziś doświadczają mieszkańcy Bliskiego Wschodu. My zaczniemy od wyjaśnienia: czym jest syjonizm – bo o nim mowa. Skąd się wziął, na czym polega jego specyfika?

Kim byli Arabowie przed pojawieniem się islamu? Jaki wpływ na rozwój świata arabskiego miała religia monoteistyczna? I kto narysował granice współczesnego świata arabskiego? Na wszystkie te pytania odpowie Jan Natkański, były ambasador Polski w Sudanie i Egipcie, znawca Bliskiego Wschodu i świata arabskiego.

Gdzie tkwią korzenie konfliktu izraelsko-arabskiego? Kim był Theodor Herzl – założyciel politycznego syjonizmu? Dlaczego wojna sześciodniowa stworzyła mit niezwyciężonego Izraela? Co ostatecznie przekreśliło szanse na pokój i w którym momencie konflikt izraelsko – arabski zmienił się w konflikt izraelsko – palestyński?

Historia Strefy Gazy – od czasów starożytnych po współczesność. Proklamowanie państwa Izrael, powstanie palestyńskiego ruchu oporu, negocjacje pokojowe, radykalizację Hamasu, aż do masakry w kibucu Kefar Azza 7 października 2023 roku i trwającej obecnie odwetowej wojny Izraela.

„Chciałem zachować w słowach to, co zostało utracone w rzeczywistości, bo miałem świadomość, że ten krajobraz bardzo szybko znika, i użyłem słów, aby stworzyć obraz — malowniczy widok tej ziemi dla przyszłych pokoleń” – mówi Raja Shehadeh w rozmowie z Agata Kasprolewicz.

Wybitny kenijski pisarz Ngũgĩ wa Thiong'o u szczytu swojej literackiej kariery porzucił język angielski i zaczął pisać swoje książki w rodzimym języku kikuju. Tym gestem chciał pokazać, że kluczem do silnej afrykańskiej tożsamości - zarówno politycznej jak i kulturowej - są rdzenne języki.

„Nadworny odkłamywacz historii Portugalii” - tak o António Lobo Antunesie mówi jego tłumacz i gość tego odcinka Raportu o książkach Wojciech Charchalis. Jego powieść to wielkie literackie rozliczenie portugalskiego kolonializmu i rasizmu.

W piątym odcinku Opowieści arabskich Jan Natkański opowie o Kurdach, największej mniejszości narodowej w świecie arabskim. Kurdowie są rozproszeni i żyją w czterech państwach regionu – dwóch arabskich (Iraku i Syrii) oraz dwóch niearabskich (Iranie i Turcji).

Zapraszamy na spotkanie z Siergiejem Lebiediewem – jednym z najwybitniejszych żyjących pisarzy. Jego najnowsza książka „Tytan” to zbiór 11 opowiadań o niepamięci i duchach, które wychodzą ze szczelin kolektywnego zapomnienia o zbrodniach XX wieku.

Czy u podstaw współczesnych nierówności i dyskryminacji ludzi, którzy nie mają białego koloru skóry leży ideologia czy ekonomia? Dlaczego – skoro zgadzamy się, że kolonializm, niewolnictwo, segregacja były złe i w debacie publicznej piętnujemy rasizm – system oparty na hierarchii rasowej nadal funkcjonuje?

Karaibska wyspa Barbados zerwała unię personalną z Wielką Brytanią i stała się właśnie najnowszą na świecie republiką. Uroczystości uświetnił książę Karol, który został przyjęty na wyspie z najwyższymi honorami. Dlaczego właśnie teraz Barbados wypowiada przysięgę wierności brytyjskiej królowej Elżbiecie II?

Prezydent Francji Emmanuel Macron zapowiedział zmianę w przepisach, która umożliwi odtajnienie dokumentów związanych z okresem kolonizacji Algierii przez Francję oraz niezwykle krwawej wojny, która doprowadziła do niepodległości kraju w 1962 roku. Czy Francja chce się rozliczać z kolonializmu?

Po 88 latach ciało Aborygena zamordowanego przez białego policjanta zostało zwrócone jego rodzinie. Sprawa została zamknięta dzięki śledztwu, którego owocem jest ta książka. Czym jest australijska skała Uluru i dlaczego, aby zrozumieć ten kraj, trzeba znać jej historię? Z autorem książki rozmawiała Agata Kasprolewicz.